چگونگی برپایی چاپخانه در تهران
یکشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۴
0 نظر
1240 بازدید

چگونگی برپایی چاپخانه در تهران

......................................................................................

نخستین چاپخانه یا ماشین چاپ به اصفهان در روزگار صفویه وارد شد. در این عصر دو دستگاه چاپ یکی با حروف فارسی به اصفهان و دیگری با حروف ارمنی به جلفای اصفهان وارد شد.

 

پیش از ابداع کاغذ انسان دانسته های خود را برای ثبت، ضبط و انتقال به دیگران روی سنگ، الواح گلی، پوست درخت و حیوانات و. . . می نوشت، ولی اختراع کاغذ دگرگونی بزرگی در این کار پدید آورد، زیرا کتاب تولد یافت. کتاب مهم ترین فرهنگ مکتوب بشر و سرآمدترین و دیرپاترین ابزار فرهنگی در انتقال دانش و علوم است.

 

دکارت فیلسوف فرانسوی معتقد است؛ تمدن هر کشوری به اندازه عظمت و ارجمندی کتاب های آن کشور است. گوتمبرگ آلمانی با اختراع دستگاه چاپ به سال ۱۴۴۸ میلا دی گام بزرگی در اعتلا ی مقام و عمومیت بخشیدن کتاب برداشت و توسعه و گسترش صنعت چاپ شتاب پیشرفت های علمی بشر را سرعت بخشید. ایرانیان عصر صفوی در اوایل قرن هفدهم میلا دی با ماشین چاپ آشنا شدند ولی به دلا یل فرهنگی اجتماعی شانس استفاده از چاپ را از دست دادند. در دوره های افشاریه و زندیه نیز به دلا یلی این امکان به وجود نیامد تا اینکه آقا زین العابدین تبریزی در عهد فتحعلی شاه در تبریز چاپخانه ای تاسیس کرد و چندی بعد هم او به فرمان شاه چاپخانه ای در تهران برپا ساخت، بعد از آن چاپخانه های دیگر یکی پس از دیگری در پایتخت دایر شدند و کار تا امروز توسعه و ادامه یافت. در این مطلب به اختصار تاریخچه برپایی چاپخانه در تهران را بررسی و بازخوانی می کنیم.

 

نخستین چاپخانه یا ماشین چاپ به اصفهان در روزگار صفویه وارد شد. در این عصر دو دستگاه چاپ یکی با حروف فارسی به اصفهان و دیگری با حروف ارمنی به جلفای اصفهان وارد شد.

 

تاورنیه در سفرنامه اش نوشته است:« یک نفر ارمنی (یعقوب جان یا یعقوب ژان) به تاسیس ماشین چاپ در جلفا همت گماشت تا کتاب مقدس را چاپ نماید ولی بعد چون دید چاپ اثرسوء در اجتماع دارد، آن را شکست. زیرا می دید اطفال که از نوشتن مفاد کتاب مقدس آن را می آموزند با چاپ از این کار سر باز می زنند و دیگر اینکه معاش بسیاری از اشخاص از راه نساخی کتاب است. آنها با آمدن چاپ مخالفت دارند زیرا بیکار می شوند.»

 

مبلغان کرملی ) Carmelite منسوب به کوه کرمل در فلسطین) در سال ۱۶۰۷ میلا دی برابر با ۱۰۱۶ قمری وارد ایران شدند. در سال ۱۶۱۸ تا دیوس در قزوین به حضور شاه عباس رسید و ماشین چاپی با حروف عربی و فارسی ارائه داد. شاه علا قه زیادی به آن نشان داد و آرزو کرد که در ایران چاپخانه به کار افتد. تادیوس می نویسد: «شاه مرا مامور تهیه آن کرد. ماشین در سال ۱۶۲۴ از رم فرستاده شد. اما به دلا یلی در کار آن تاخیر افتاد و آن ماشین در دسامبر سال ۱۶۲۸ یا ژانویه سال ۱۶۲۹ به اصفهان رسید. از عاقبت این دستگاه چاپ بی خبریم زیرا در سال ۱۶۳۸ واتیکان پرسید؛ با حروف چاپی که از رم فرستاده شد چه می خواهند بکنند، چیزی چاپ شد یا خیر. پاسخ این سوال معلوم نیست».

 

ویلم فلور می نویسد ما می دانیم در دوره صفوی ماشین چاپ در ایران وجود داشته ولی هنوز نمی دانیم از آن استفاده شده یا خیر. به گفته آنجلوس ژزف در سال ۱۶۸۴ اجداد کرملی ما ماشین چاپی در صومعه خودشان در اصفهان دایر کردند. وی می افزاید آن ماشین چاپ کارش با توفیق همراه نبود خشکی هوا و مخالفت عده ای از مردم و. . . موانع دایر شدن چاپخانه در ایران ذکر شده است.

 

شاردن سیاح مشهور می نویسد: «در سنه ۱۰۸۷ قمری قرار شد ماشین چاپی در اصفهان تاسیس کنم و عمله از فرنگ بیاورم تا به ایرانیان فن چاپ را بیاموزد ولی کاری انجام نشد». با این همه در دایره المعارف بریتانیا آمده است که یک ورق بزرگ چاپی به زبان ارمنی در سنه ۱۰۵۰ قمری در جلفای اصفهان چاپ شده است.

در سال ۱۸۷۴ میلا دی برابر با سال ۱۱۹۹ قمری یک دستگاه مطبعه از بوشهر به ایران وارد شد هرچند پروفسور براون با قید تردید آن را مربوط به سال ۱۱۹۸ می داند. در سال ۱۸۰۶ میلا دی برابر با سال ۲۱ ۱۲۲۰ قمری در شیراز چاپخانه دایر شد، گواینکه تقی زاده این روایت را ضعیف می شمارد. در سال ۱۲۳۳ قمری آقازین العابدین تبریزی ماشین چاپی به تبریز آورد. این نخستین چاپخانه ای است که وجودش مسلم است و عباس میرزا از آن حمایت کرد. بعد از آن هم وقتی میرزاصالح شیرازی پس از اتمام تحصیل از انگلستان باز می گشت یک دستگاه چاپ سربی با خود آورد و در تبریز چاپخانه دایر کرد. میرزا صالح در سفرنامه اش می نویسد: «من در شوال سال ۱۲۳۴ عازم ایران هستم».

 

بعد ها چند دستگاه چاپ دیگر به تبریز وارد شد و با گذشت زمان یکی دوتا از ماشین های چاپ به تهران رسید و در تهران هم چاپخانه تاسیس یافت. در مجله تربیت و علم و مجله کاوه آمده؛ در سال ۱۲۳۸ عباس میرزا نایب السلطنه میرزا جعفر معروف به امیر را برای آموختن فن چاپ به مسکو فرستاد او در بازگشت ماشین چاپی آورد و به سال ۱۲۴۰ قمری نسخه ای از گلستان سعدی را در تبریز به طبع رساند. در مجله یادگار آمده؛ ژنرال سمینو که در روسیه به کار چاپ اشتغال داشت به سال ۱۲۴۱ به ایران آمد و دستگاه چاپ خود را همراه آورد.

 

با گذشت چند سال وقتی آوازه چاپ و انتشار محصول این صنعت در تبریز به گوش فتحعلی شاه رسید او فرمان داد تا آقا زین العابدین به تهران بیاید و در پایتخت با منوچهرخان گرجی معتمدالدوله در تکیه منوچهرخانی در شمال غربی محله بازار تهران مبادرت به تاسیس چاپخانه نماید. مجله تعلیم و تربیت درباره آن می نویسد؛ در این چاپ خانه ۸۰۰ هزار کتاب و... چاپ شد، محصول چاپی این چاپخانه کتب دینی و احادیث و اخبار و. . . بود.

 

میرباقر تبریزی از زیردستان زین العابدین به سال ۱۲۴۱ کتاب ماثر سلطانی عبدالرزاق دنبلی را چاپ کرد. در آن در وصف چاپخانه تکیه منوچهرخانی نوشت: « در دارالخلا فه تهران به یوم اشفاق و الطاف سلطان و اهتمام منوچهرخان مجلدات از کتب حدیث باسمه کرده و تجار و اهل معاملا ت به اطراف و ولا یات می برند و خرید و فروش می شود».

 

اولین شماره روزنامه ایران را در تهران میرزا صالح شیرازی در عهد محمدشاه به سال ۱۲۵۳ قمری برابر با ۱۸۳۷ میلا دی از کاغذ خانبالیغ (چینی) چاپ و انتشار داد، ولی چاپخانه او چند سال بیش دوام نکرد. برزین روسی که در سال ۱۲۵۸ قمری در تهران بوده در این باره می نویسد: «میرزا صالح که فردی محترم و صاحب سبک ایران است، شغلش جمع آوری پول برات است و مطبعه سنگی او بیکار افتاده است».

 

در سال ۱۲۵۹ آقا عبدالعلی نام اسباب لیتوگرافی یعنی چاپ سنگی را به ایران آورد و نخستین کتاب چاپخانه او کتاب «تاریخ معجم» بود. در دوره ناصری دوشادوش بسیاری از تازه های فرنگ چاپخانه های سربی و سنگی هم وارد تهران شدند و شروع به کار کردند هرچند برخی از آنها عمری کوتاه داشت ولی به هر حال این افت و خیزها سبب عمومیت یافتن صنعت چاپ در ایران شد.

 

در سال ۱۲۹۰ که ناصرالدین شاه عازم اروپا بود در استانبول یک دستگاه چاپخانه سربی با حروف عربی و فرنگی به قیمت ۵۰۰ لیره عثمانی خرید و به تهران فرستاد. در سال ۱۲۹۶ قمری چاپخانه دیگری در تهران دایر شد. در سال ۱۳۱۴ چاپخانه سربی دیگری در تهران به کار افتاد. با گذشت زمان و عمومیت یافتن صنعت چاپ، ترجمه کتب فرنگی و چاپ روزنامه و مجلا ت و نقل مطالب بسیاری از روزنامه های فرنگی روزبه روز بیشتر شد.

 

در سال ۱۳۱۷ سرلشکر قاسم خان ملقب به سردار همایون هم با خرید دستگاه چاپ سنگی چاپخانه دیگری را در تهران دایر نمود. و از آن پس تا امروز این صنعت همچون دیگر صنایع پابه پای پیشرفت علم در عرصه جهانی متناسب با موقعیت و اقتصاد کشور توسعه و گسترش یافته است.

 

داریوش شهبازی

تلخیص از فرهنگ تاریخ تهران

 

منبع: aftabir.com

نام
ایمیل
متن نظر
عبارت داخل تصویر